“Kreşe gerçekten gerek var mı?” sorusu bize çoğunlukla velinin kendisinden değil, evdeki tartışmasından geliyor: eşi ya da çocuğun anneannesi “evde de büyür, ne öğrenecek ki” diyor. “Okul öncesi eğitim neden önemli?” sorusunun cevabı tam bu cümlenin içinde saklı: çocuk bu yaşta, evet, harf ve sayı öğrenmiyor; başka bir şey öğreniyor. Okul öncesi eğitimin önemi, çocuğun konuşmayı, beklemeyi, dikkatini toplamayı ve başkalarıyla bir arada olmayı öğrenmesinde. Bu yazıda neyin geliştiğini, evde neyin olup neyin olmadığını ve “eğitim veriyoruz” diyen bir kurumu nasıl tartacağınızı anlatıyoruz.
0 – 6 yaşta neler kuruluyor: dil, öz denetim, dikkat, ince motor ve sosyal beceri
Bu dönemde beyin hızla gelişiyor ve çocuk, sonraki yılların üzerine kurulacağı temel becerileri ediniyor. Erken çocukluk eğitimi dediğimiz şey, bu becerilerin oluşmasına eşlik etmek. Bunları beş başlıkta topluyoruz.
- Dil. İlk yılda bebek sese ve yüze dönüyor, taklit ediyor, ilk kelimeler geliyor. İki yaşında çoğu çocuk iki kelimelik cümleler kuruyor; 4 – 5 yaşa doğru başı sonu olan kısa bir hikâye anlatabiliyor. Bu eşikler çocuktan çocuğa değişiyor. Kelime dağarcığı, çocukla ne kadar konuşulduğuna ve çocuğun ne kadar dinlendiğine bağlı olarak büyüyor.
- Öz denetim. İstediğini hemen alamadığında beklemek, kızdığında vurmak yerine söylemek. Bu yaşta en yavaş yerleşen, en çok tekrar isteyen beceri.
- Dikkat. Bir işin başında kalabilmek. Üç yaşındaki çocuk birkaç dakika, beş yaşındaki çok daha uzun süre aynı işi sürdürebiliyor; bu süre yalnızca yaşla değil, alıştırmayla da uzuyor.
- İnce motor. Kaşık, makas, kalem, düğme. Parmakların küçük hareketleri; okulda kalem tutmanın ön koşulu.
- Sosyal beceri. Temeli ilk iki yılda, tanıdık bir yetişkine duyulan güvenle atılıyor. Sıra beklemek, paylaşmak, arkadaşının yüzünden ne hissettiğini okumak, bir grubun içinde kendine yer bulmak bunun üstüne geliyor.
Beş başlığın ortak noktası şu: hiçbiri anlatılarak öğrenilmiyor. Hepsi yaşanarak, tekrarlanarak ve bir yetişkinin eşliğinde yerleşiyor.
“Eğitim” derken masa başı değil, oyun ve rutin kastediyoruz
Okul öncesi eğitimin önemi denince çoğu velinin gözünde sıraya oturmuş, çalışma kâğıdı dolduran çocuklar canlanıyor. Kastettiğimiz bu değil; bu yaşta eğitim iki şeyden oluşuyor: oyun ve rutin.
Oyun, yukarıdaki beş becerinin çalıştığı yer. Bir çocuk arkadaşıyla evcilik oynarken rol paylaşıyor, pazarlık yapıyor, cümle kuruyor. Oyunun öğrenmeyle ilişkisini oyun temelli öğrenme yazımızda bir örnekle anlattık.
Rutin ise öz denetimin okulu. Her gün aynı saatte kahvaltı, sonra etkinlik, sonra bahçe. Sıranın aynı olması çocuğa iki şey veriyor: ne olacağını bilmenin güveni ve “şimdi değil, sonra” diyebilmenin alıştırması. Ellerini yıkamak için sıraya girmek, yemekten önce oyuncakları toplamak; bunlar bakım işi gibi görünen eğitim anları.
Evde de olur mu? Olur; akran grubu, tutarlı rutin ve uzman gözü farkı
Dürüst cevap: olur. Konuşan, kitap okuyan, parka götüren bir ebeveyn bu becerilerin çoğunu evde kurabilir. Kreşe gitmeyen çocuk eksik büyümüyor; aksini söylemek veliyi korkutmak olur. Serdivan’daki tanışma görüşmelerinde en sık duyduğumuz soru da bu: “Evde biz de yapıyoruz, fark ne?”
Kreşin çocuğa kattığı şey üç başlıkta toplanıyor.
Akran grubu. Sosyal becerinin önemli bir kısmı yaşıtla öğreniliyor. Anne çocuğuna sırayı verir; yaşıtı vermez. Çocuk paylaşmayı, kaybetmeyi, uzlaşmayı kendisi kadar inatçı biriyle oynarken öğreniyor. Parktaki çocuk, kuzen, komşunun kızı da akran; kurumun farkı bunun her gün, aynı grupla ve bir yetişkinin gözetiminde olması: bugün paylaşamadığı arkadaşıyla yarın yine karşılaşıyor, ilişkiyi onarmayı da öğreniyor.
Tutarlı rutin. Evde de rutin var ama esniyor; misafir gelir, hafta sonu kayar, biri hasta olur. Kurumda gün her sabah aynı sırayla işliyor ve bu tutarlılık öz denetimin yerleşmesini kolaylaştırıyor.
Uzman gözü ve çeşitli materyal. Dil gelişimindeki bir gecikme evde, karşılaştırma yapılamadığı için gözden kaçabiliyor. Yıllarca farklı çocuklar görmüş bir öğretmen ve gelişimi düzenli izleyen bir uzman bunu daha erken fark edebiliyor. Kalem tutuşu da öyle: dört yaşında kalemi hâlâ avucuyla kavrayan çocuk evde kimseye tuhaf gelmiyor; her gün bir grup çocuğun elini gören öğretmen bunu fark edip makas, hamur, boncukla parmakları çalıştırmaya başlıyor. Materyal de benzer: evdeki birkaç oyuncak bir hafta sonra ilgi çekmiyor; sınıfta masaya ne konacağı o hafta çalışılan beceriye göre değişiyor.
Yani asıl soru “evde mi, kurumda mı” değil; “evdekinin üstüne kurum ne ekliyor”.
Okul öncesi eğitimin önemi nerede abartılıyor: erken okuma, ezber ve “hızlandırma”
Konunun bir de ters tarafı var. Bu önem anlatılırken iş bazen çocuğu erken okutmaya, harfleri ezberletmeye, dört yaşında toplama yaptırmaya varıyor.
Erken öğretilen harfin sağladığı fark ilkokulda genellikle kısa sürede kapanıyor. Kalıcı olan harf değil; harfi öğrenirken oturabilmek, dinleyebilmek ve zorlandığında bırakmamak. Ezberle geçen bir gün, oyunla geçen bir günden daha az şey öğretiyor; üstelik çocuğun öğrenmeyle arasındaki bağı erken yoruyor.
Uygulamada gördüğümüz şu: hızlandırma bu yaşta çoğu zaman işe yaramıyor; gelişim kolay kolay basamak atlamıyor. Kurumun işi sırayı öne çekmek değil, her basamağın sağlam atılmasını sağlamak.
Okul öncesinde önemli olan çocuğun ne kadar erken öğrendiği değil, öğrenmeyi sevip sevmediği.
İlkokula geçişte fark nerede görülüyor?
İlkokulun ilk haftasında öğretmenin gözüne çarpan şey kimin harfleri bildiği değil; kimin sırada oturabildiği, yönergeyi bir kez dinleyip uygulayabildiği, çantasından defterini kendisi çıkarabildiği. İyi planlanmış bir gün bunları şöyle çalıştırıyor: çocuk sabah montunu kendi askısına asıyor, etkinlikte öğretmeni bir kez dinleyip masaya geçiyor, bahçeye çıkmadan ayakkabısını kendi giyiyor. Küçük görünen bu adımlar alışkanlığa dönüşüyor; okul öncesi eğitimin önemi en net burada görülüyor.
Okul olgunluğunun işaretlerini ayrı bir yazıda ele alacağız; burada tek cümle: hazır olmak, harfleri bilmek değil, bir grubun içinde bir işi baştan sona götürebilmek. Bizim 4 – 5 yaş grubumuzda günün içine yerleşen okul öncesi hazırlık bunu hedefliyor; ilkokula hazırlık programımız ise son yılda aynı beceriyi kademeli olarak uzatılan kısa çalışma bloklarıyla çalışıyor.
Sakarya’da “eğitim veriyoruz” vaadini nasıl ayrıştırırsınız?
Sakarya’da baktığınız her kreş ve anaokulu “eğitim” kelimesini kullanıyor. Serdivan’da gezdiğiniz üç kurumun üçü de eğitim verdiğini söylüyorsa, kelimeye değil işleyişe bakmanız gerekiyor. Şu dört soru ayrıştırıyor:
- Günü anlatın. Sabah dokuzdan öğlene kadar çocuk ne yapıyor? “Etkinlik yapıyoruz” zayıf cevap; “bu hafta sıralama çalışıyoruz, masada boncuk ve ip var” iyi cevap. İlkini duyarsanız derinleşin: hangi etkinlik, kaç kişiyle, öğretmen o sırada ne yapıyor?
- Çalışma kâğıdı var mı, ne kadar? Eve her gün dolu bir dosya gidiyorsa, gün masa başında geçiyor demektir.
- Gelişimi kim izliyor? Gözlem kayda geçiyor mu, sizinle ne sıklıkta paylaşılıyor? Görmek ile izlemek aynı şey değil.
- Sınıfta kaç çocuk var? Rakam sorun; bir öğretmene kaç çocuk düştüğünü de. Büyük yaş grubunda üst sınırımızın neden 16 olduğunu sınıf mevcudu yazımızda anlattık.
Dört sorunun cevabı kâğıtta değil, sınıfta görülüyor.
Bizde günün eğitim tarafı: MULTİBEM, akıl oyunları, drama ve gelişim takibi
Bambu’da gün MULTİBEM eğitim sistemi üzerine kurulu. Kısa tanımı şu: sıra sabit, süre çocuğa göre. Serbest oyunla başlıyor; grup etkinliği, branş saati, bahçe, yemek ve dinlenme sırayla geliyor. Bir etkinlik ilgi çekiyorsa uzuyor, tutmadıysa ertesi gün başka bir yoldan giriliyor. Ayrıntısını MULTİBEM’in günlük akışta nasıl işlediğini anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.
Branş saatleri de bu akışın içinde; ayrı bir program değil. Akıl oyunları, yukarıdaki beş başlıktan dikkat ve öz denetimin en görünür çalıştığı yer: kuralı birlikte okumak, sırasını beklemek, hamle yanlış gidince baştan kurmak. Drama ise dil ve sosyal becerinin yeri; çocuk kendi cümlesini kuruyor, rol paylaşıyor, grubun içinde konuşmayı deniyor. İngilizce her gün, şarkı ve oyunla ilerliyor.
Gelişimi de ölçüyoruz ama karneyle değil. Tüm çocuklar düzenli aralıklarla çocuk gelişimi uzmanı tarafından bireysel olarak izleniyor; gözlemler sizinle paylaşılıyor ve evde nasıl devam edileceği konuşuluyor. Gelişim takibinin asıl işlevi şu: bu beş alandan birinde bir çocuk yavaşlamışsa bunu yıl sonunu beklemeden görmek.
Serdivan Arabacıalanı’ndaki müstakil, bahçeli binamızda bunların hepsini etkinlik saatinde izleyebilirsiniz. “1 Gün Bizimle Ol” deneme günü için randevu alın ya da arayıp bir saat belirleyin; anlatmaktansa göstermeyi tercih ediyoruz.
